{"id":449,"date":"2019-08-07T13:43:21","date_gmt":"2019-08-07T11:43:21","guid":{"rendered":"http:\/\/spzg.org.pl\/?p=449"},"modified":"2019-08-07T13:43:21","modified_gmt":"2019-08-07T11:43:21","slug":"gliwicki-klopot-czyli-przyczynek-do-historii-miejscowej","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/spzg.org.pl\/index.php\/gliwicki-klopot-czyli-przyczynek-do-historii-miejscowej\/","title":{"rendered":"Gliwicki K\u0142opot,\u00a0czyli przyczynek do historii miejscowej"},"content":{"rendered":"

Aleksander Gwiazda<\/p>\n

Dzisiaj ma\u0142o, kto pami\u0119ta, \u017ce w krajobrazie Gliwic dominowa\u0142 kiedy\u015b staw K\u0142opot. Zagadk\u0105 jest sk\u0105d taka jego nazwa i czy by\u0142 pochodzenia naturalnego czy te\u017c sztucznego. Pierwszy jego obraz pokazano na mapie Gliwic sporz\u0105dzonej na rozkaz kr\u00f3la Prus Fryderyka II przez jego korpus in\u017cynieryjny w ramach przygotowa\u0144 do nast\u0119pnej wojny \u015bl\u0105skiej (okres pomi\u0119dzy 2. a 3. wojn\u0105 \u015bl\u0105sk\u0105). Przygotowanie map nadzorowa\u0142 major Christiana von Wrede. W latach 1747-1753 opracowa\u0142 on wojskowe mapy \u015al\u0105ska wydane w albumie \u201eKrieges-Carte von Schlesien\u201d1. Album ten zawiera\u0142 195 arkuszy r\u0119kopi\u015bmiennych w skali 1:33333 oraz arkusze uzupe\u0142niaj\u0105ce (w sumie 205 arkuszy, kt\u00f3re s\u0105 dost\u0119pne Staatsbibliothek Preu\u03b2ischer Kulturbesitz w Berlinie).2 Egzemplarz atlasu, oprawiony w czerwon\u0105 sk\u00f3r\u0119 ze z\u0142otymi inicja\u0142ami FR, wr\u0119czono kr\u00f3lowi. Major Wrede zosta\u0142 za wykonan\u0105 prac\u0119 zosta\u0142 awansowany na podpu\u0142kownika. Atlas ten stanowi\u0142 tajemnic\u0119 wojskow\u0105 Prus do roku 1919, czyli do ko\u0144ca istnienia pa\u0144stwa pruskiego.<\/p>\n

Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce sama nazwa staw, utrzymana w niemieckiej wersji jego nazwy, a mianowicie Der Klopot Teich, sugeruje, \u017ce by\u0142 on raczej p\u0142ytki, gdy\u017c generalnie staw to ma\u0142y (w por\u00f3wnania do jeziora) zbiornik wodny pozbawiony strefy g\u0142\u0119binowej.3 Brak strefy g\u0142\u0119binowej oznacza po pierwsze, \u017ce g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 stawu waha si\u0119 w zakresie kilku metr\u00f3w (zwykle do 2 m).4 Po drugie oznacza tak\u017ce, \u017ce ca\u0142e dno stawu mo\u017ce by\u0107 poro\u015bni\u0119te do\u015b\u0107 g\u0119sto ro\u015blinno\u015bci\u0105 wodn\u0105 lub przybrze\u017cn\u0105 (jak \u0142awica przybrze\u017cna zwyk\u0142ego jeziora).5 Jest tak\u017ce mo\u017cliwe, \u017ce z biegiem czasu staw coraz bardziej si\u0119 zabagnia lub torfowieje. Jest bardzo prawdopodobne, \u017ce taki proces przebiega\u0142 przez setki lat tak\u017ce w obr\u0119bie stawu K\u0142opot. Jednak\u017ce przez te lata Staw ten stanowi\u0142 prawdopodobnie rezerwuar wody pitnej dla okolicznych mieszka\u0144c\u00f3w, w tym gliwiczan. Z du\u017c\u0105 doz\u0105 pewno\u015bci mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce dotyczy\u0142o to mieszka\u0144c\u00f3w wsi Trynek, kt\u00f3rej nazwa pochodzi od niemieckiego Die Tr\u00e4nke czyli wodop\u00f3j.6 Poni\u017cej przedstawiono map\u0119 Okolic Gliwic z roku 1790 sporz\u0105dzon\u0105 na bazie mapy Wredego. Na planie zaznaczono staw K\u0142opot w spos\u00f3b mog\u0105cy sugerowa\u0107, \u017ce w tym czasie by\u0142 on ju\u017c do\u015b\u0107 zaro\u015bni\u0119ty i zamulony.<\/p>\n

Sama nazwa stawu po raz pierwszy zapisana jest na mapie Gliwic datowanej na rok 1812. Staw ten opisany jest na niej jako Der Klopot Teich. Jednak\u017ce na podstawie wersji tej mapy nie mo\u017cna okre\u015bli\u0107, w jakim stanie by\u0142 wtedy Staw (mapa woskowa pruska z roku 1827, tak zwana Urmesstischblatt, Bande III Blatt 3, pokazuje staw K\u0142opot w kolorze zielonym). Map\u0119 z roku 1812 zaprezentowano poni\u017cej, gdy\u017c zawiera dodatkowe informacje dotycz\u0105ce okolic Stawu i samych Gliwic. Wida\u0107 na niej z jednej strony do\u015b\u0107 precyzyjne zaznaczony przebieg linii brzegowej stawu i jego po\u0142o\u017cenie, czego nie mo\u017cna powiedzie\u0107 o mapie Wredego. Staw K\u0142opot po\u0142o\u017cony by\u0142 pomi\u0119dzy wsi\u0105 Trynek (dzisiejsza ulica Pszczy\u0144ska od ulicy Miko\u0142owskiej do ulicy Bojkowskiej), Przedmie\u015bciem Bytomskim (dzisiejsze ulice Miko\u0142owska i Dworcowa) oraz rozlewiskiem rzeki K\u0142odnicy. Mapa ta pokazuje te\u017c ulic\u0119 biegn\u0105c\u0105 od Przedmie\u015bcia Bytomskiego do stawu K\u0142opot (dzisiejsza ulica Dunikowskiego), przy kt\u00f3rej znajduje si\u0119 dom z do\u015b\u0107 du\u017cym sadem. Ulic\u0119 t\u0119 tak\u017ce nazywano K\u0142opot, co pokazuje plan Gliwic z roku 1891. Mo\u017cna j\u0105 tak\u017ce znale\u017a\u0107 na mapie katastralnej Gliwic z roku 1884.8 Ju\u017c wtedy Staw tak\u017ce pokazany jest, jako obszar zielony, czyli raczej poro\u015bni\u0119ty ro\u015blinno\u015bci\u0105. Kronika Gliwic wskazuje, \u017ce ostateczne zasypanie Stawu mia\u0142o miejsce w roku 1890.9 Jednak\u017ce nazwa tego miejsca przetrwa\u0142a do pocz\u0105tk\u00f3w XX wieku w innych nazwach miejscowych. Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce w trakcie XIX wieku nazwa Stawu zmieni\u0142a si\u0119 z Klopot na Kloppot, co pokazuje por\u00f3wnanie zaprezentowanych plan\u00f3w Gliwic z pocz\u0105tku i ko\u0144ca XIX wieku.<\/p>\n

\"\"<\/a> \"\"<\/a> \"\"<\/a> \"\"<\/a> \"\"<\/a> \"\"<\/a><\/p>\n

Bior\u0105c pod uwag\u0119 przedstawion\u0105, pobie\u017cna analiz\u0119 tematyki stawu K\u0142opot, jako punktu geograficznego Gliwic nale\u017ca\u0142oby zada\u0107 pytanie dlaczego nie zosta\u0142 on przedstawiony na panoramie miasta autorstwa Fryderyka Bernarda Wernhera, kt\u00f3ra powsta\u0142a pomi\u0119dzy rokiem 1750 a 1800. W miejscu Stawu Wernher pokaza\u0142 jedynie pola uprawne. St\u0105d te\u017c autor podj\u0105\u0142 pr\u00f3b\u0119 przedstawienia tej ryciny z uwzgl\u0119dnieniem lokalizacji Stawu oraz jego obrysu w zgodzie z p\u00f3\u017aniejszymi mapami. Poprawion\u0105 panoram\u0119 Gliwice zaprezentowano poni\u017cej. Kolor zielony sugeruje zarastanie stawu przez ro\u015blinno\u015b\u0107 oraz jego zamulanie.<\/p>\n

Mo\u017cna zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce rysunek Wernhera nie pokazuje tak\u017ce koryta dzikiej K\u0142odnicy (wilde Klodnitz), kt\u00f3re zaznaczone jest na pokazanych planach miasta. Istnia\u0142a ona jeszcze na pocz\u0105tku XX wieku, kiedy nazywano j\u0105 Wiener Bache. \u015aladem koryta dzikiej K\u0142odnicy w urbanistycznej strukturze Gliwic s\u0105 obecna Aleja Przyja\u017ani i ulica Piramowicza. Aby przybli\u017cy\u0107 po\u0142o\u017cenie prezentowanych miejsc na dzisiejszym planie Gliwic zaprezentowano poni\u017cej zdj\u0119cie satelitarne miasta z naniesionymi z mapy z roku 1812 miejscami, kt\u00f3re przedstawiono w tym opracowaniu oraz zarysem stawu K\u0142opot (te\u017c z roku 1812). Pozwala to u\u015bwiadomi\u0107 sobie, jak du\u017cym zbiornikiem wodnym by\u0142 ten staw i jak tereny z nim zwi\u0105zane na trwale wpisa\u0142y si\u0119 w histori\u0119 Miasta.<\/p>\n

Opisana historia pokazuje, \u017ce nawet w naszej najbli\u017cszej okolicy historia mo\u017ce nas zaskakiwa\u0107 i przynosi\u0107 informacje, kt\u00f3re pozwalaj\u0105 lepiej zrozumie\u0107 Nasze Miasto i jego dzieje. A staw K\u0142opot, powinien na trwa\u0142e wpisa\u0107 si\u0119 w historyczn\u0105 panoram\u0119 i narracj\u0119 Gliwic.<\/p>\n

Przypisy<\/p>\n

1. G. Bosy, Atlas Krieges-Carte von Schlesien Christiana Friedricha von Wrede jako \u017ar\u00f3d\u0142o do rekonstrukcji krajobrazu kulturowego Dolnego \u015al\u0105ska w po\u0142owie XVIII w., Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego 2015, nr 29, s. 39-52,
\n2. A. Konias, Kartografia topograficzna pan\u0301stwa i zaboru pruskiego od II po\u0142owy XVIII wieku do po\u0142owy XX wieku, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pomorskiej, S\u0142upsk 2010,
\n3. J. H. Reichholf: Tereny wilgotne, \u015awiat Ksi\u0105\u017cki, Warszawa 1998,
\n4. F. A. Forel, Handbuch der Seenkunde: allgemeine Limnologie, J. Engelhorn, Stuttgart 1901, s.4. Mo\u017cna zaznaczy\u0107, \u017ce Fran\u00e7ois Alphonse Forel jest tw\u00f3rc\u0105 limnologii, czyli nauki o hydrologii jezior.
\n5. Strefa przybrze\u017cna jeziora to litoral a g\u0142\u0119binowa (niewyst\u0119puj\u0105ca w stawach) to profundal.
\n6.\u00a0https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Trynek_(Gliwice)<\/a>
\n7. M. Michnik, The archaeological investigation in Gliwice – an introduction, s.7-22, w: M. Michnik, J. Piekalski (red.), Wratislavia Antiqua. Studia z dziej\u00f3w Wroc\u0142awia 2012, tom 16, Archaeology of a pre-industrial town in Silesia. Case study Gliwice.
\n8. W 2. Po\u0142owie XX wieku ulica ta nosi\u0142a nazw\u0119 Stawowa.
\n9.\u00a0http:\/\/www.sbc.org.pl\/\u2026\/GRUSS%20AUS%20GLEIWITZ_06%20Rozkwit\u2026<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Aleksander Gwiazda Dzisiaj ma\u0142o, kto pami\u0119ta, \u017ce w krajobrazie Gliwic dominowa\u0142 kiedy\u015b staw K\u0142opot. Zagadk\u0105 jest sk\u0105d taka jego nazwa i czy by\u0142 pochodzenia naturalnego czy te\u017c sztucznego. Pierwszy jego obraz pokazano na mapie Gliwic sporz\u0105dzonej na rozkaz kr\u00f3la Prus… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-449","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bez-kategorii"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/spzg.org.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/449","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/spzg.org.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/spzg.org.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/spzg.org.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/spzg.org.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=449"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/spzg.org.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/449\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":456,"href":"http:\/\/spzg.org.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/449\/revisions\/456"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/spzg.org.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=449"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/spzg.org.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=449"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/spzg.org.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=449"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}